Περί

Μύθοι – Μια χρονοκάψουλα

Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα πράγματα σχετικά με τους μύθους είναι ο αέρας που έχουν: πιο μόνιμοι από τη ζωή. Ανώνυμοι και διαχρονικοί, φαίνεται να υπάρχουν, αδημιούργητοι, σε μια παγκόσμια ενδιάμεση κατάσταση, περιμένοντας να ανακαλυφθούν. Το μήνυμά τους είναι τόσο αιώνιο όσο και το απέραντο διάστημα, τόσο διαπεραστικό όσο οι ενέργειες που στροβιλίζουν την κοσμική σκόνη σε σπείρες και περιστρέφουν ατομικούς κόσμους στους οργανωμένους σχηματισμούς που συνιστούν μεγαλύτερους κόσμους.

Από το λευκό φως αυτής της αρχέγονης αλήθειας ακτινοβολούν οι μυθολογίες και οι γραφές του κόσμου και, αν και το φως παραμένει, διαθλάται μέσα από αναρίθμητα ανθρώπινα μυαλά στα πρισματικά χρώματα της μερικής γνώσης και των διαφορετικών πεποιθήσεων. Παρ’ όλα αυτά, από τη σύγκριση των διαφόρων μυθολογιών μπορούμε ακόμα να διακρίνουμε μέσα τους την αλήθεια που τους έδωσε αξία.

Πολλές γενιές που διηγήθηκαν και επανέλαβαν τα παραμύθια πιθανόν να μην είχαν γνώση της προέλευσής τους; γι ‘αυτούς, οι ιστορίες χρησίμευαν απλώς για να περνούν τις άπειρες σκοτεινές νύχτες και για να κατοικήσουν τους ουρανούς και τη γη με θεούς και ήρωες. Αν παρεμπιπτόντως διατήρησαν την αρχαία γνώση για αργότερα, για πιο δεκτικές γενιές, ποιος μπορεί να πει ότι αυτό δεν ήταν και ο στόχος των μυθογράφων; Αν οι μύθοι κατέγραφαν μόνο συνήθη γεγονότα, πραγματικά ή φανταστικά, θα είχαν ξεχαστεί εδώ και πολύ καιρό. Η μακροζωία τους πρέπει να οφείλεται σε μία ενσωματωμένη μονιμότητα, η οποία στηρίζεται σε ένα υπόστρωμα πραγματικότητας, εντελώς ανεξάρτητης από τα κλιματικά και περιφερειακά χαρακτηριστικά που προσδίδουν το χρωματισμό τους στις ιστορίες.

Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι με μια πληθώρα κλασικών παραμυθιών, επών και μυθολογιών από πολλές ομάδες ανθρώπων; τα μαθαίνουμε από παιδιά και τα μεταβιβάζουμε σαν γονείς χωρίς να αμφισβητούμε την προέλευσή τους, μόνο και μόνο επειδή είναι ενδιαφέροντα και τα απολαμβάνουμε. Και όμως στις γλώσσες μας, η ίδια η λέξη «μύθος» έχει καταλήξει να σημαίνει κάτι ψευδές, χωρίς καμία βάση στην πραγματικότητα. Διαβιβάζονταν για αιώνες από στόμα σε στόμα, τραγουδιούνταν από μνημομευτές που έπρεπε να μάθουν απ’ έξω απίστευτους αριθμούς στίχων και είναι ένα αμφισβητήσιμο ζήτημα αν οι αοιδοί ήταν λιγότερο ακριβείς από ό,τι ο γραπτός λόγος. Γνωρίζουμε όλοι πόσο βίαια αντιτάσσονται τα παιδιά σε οποιαδήποτε αλλαγή στη διατύπωση των κλασικών παραμυθιών. Ίσως ενστικτωδώς αναγνωρίζουν ότι αυτές οι ιστορίες είναι ιερές και πρέπει να προστατεύονται από πιθανή νοθεία.

Δεν είναι όλοι οι μύθοι φυσικά εξίσου σημαντικοί. Μερικοί είναι απλώς διασκεδαστικοί; άλλοι υποδηλώνουν έντονα την πραγματική επιστήμη, αν και διατυπωμένη σε μια ασυνήθη διάλεκτο, ενώ θέματα που θεωρούμε ως διακριτά και ξεχωριστά – αστρονομία, βιολογία, ανθρωπολογία, ψυχολογία, φυσική – αντιμετωπίζονται ως ένα ενιαίο σύνολο. Νύξεις για ξεχασμένη ιστορία είναι άνευ νοήματος για μας. Ωστόσο, οι μύθοι που ασχολούνται με θέματα που έχουν διαχρονική και καθολική εφαρμογή – τη δημιουργία των κόσμων, αστρονομικά γεγονότα, φυσική ιστορία – διατηρούν για αιώνες την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία και βγαίνουν από την αφάνεια κάθε φορά που μία γενιά είναι δεκτική στο μήνυμά τους.

Καθώς κάθε μυθολογία που προήρθε από τις αρχαιότερες των παραδόσεων αντηχεί την ίδια μεγάλη κοσμογονία και προσδίδει παρόμοιες οδηγίες για την ηθική ζωή σε ένα δικό της ξεχωριστό κώδικα, μπορούμε να διακρίνουμε εν μέρει αυτόν τον κώδικα από τη σύγκριση των διαφόρων συστημάτων. Χωρίς μια τέτοια αποκωδικοποίηση, πολλά από τα παραμύθια, τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι θρύλοι, τα μελοδράματα και οι μύθοι παραμένουν άνευ σημασίας, ένα βιβλίο χωρίς κάλυμμα, ένα πλαίσιο γύρω από ένα κενό καμβά. Αλλά αν ψάξουμε για το εσωτερικό μήνυμα στους μύθους, μπορούν να γίνουν πράγματι μία πολύτιμη χρονοκάψουλα – όχι γεμάτη από πράγματα, αλλά συμπαγής με τη σοφία που, με το πρόσχημα των ιστοριών, κρατά ανέπαφη την κληρονομιά μας με όλα όσα έχουν διαχρονική αξία.

Όποια και αν είναι η ηλικία τους, το περιεχόμενο των μύθων συμφωνεί με τις παλαιότερες καταγραφές σε πολλά μέρη του κόσμου, οι οποίες μας αναγκάζουν να συμπεράνουμε είτε ότι όλα προέρχονται από μία μόνο πηγή, μια προϊστορική διαμόρφωση της επιστήμης, της φιλοσοφίας, και του μυστικισμού που ήταν κοινή σε όλη την ανθρωπότητα ή, εναλλακτικά, ότι η καθεμιά προέκυψε ανεξάρτητα και συμπτωματικά – μια έννοια πολύ παράλογη να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Σε κάθε περίπτωση, τα στοιχεία δείχνουν προς ένα ενιαίο σώμα λαϊκών μύθων που ενέπνευσε τις παραδόσεις, υπολείμματα των οποίων βρίσκονται παντού πάνω στον πλανήτη μας.

Oι μύθοι εξακολουθούν να ζουν. Αυτό είναι το αιώνιο μυστήριο: ο άφθαρτος πυρήνας της αλήθειας, ντυμένος με εκατοντάδες αμφιέσεις, ο οποίος έχει εμπνεύσει την ανθρωπότητα σε όλες τις περιόδους. Σε κάθε χώρα έχουν ζήσει κάποιοι λίγοι που, με θάρρος ταξίδεψαν προς τις σφαίρες όπου κατοικεί το πνεύμα απαραβίαστο και έφεραν πίσω μαζί τους μια γουλιά από την ακατάλυτη πηγή της αλήθειας. Οι φωνές των βάρδων δεν μπορούν να πεθάνουν ποτέ, γιατί τραγουδούν το πρότυπο της αιωνιότητας. Η έκκλησή τους είναι προς το αθάνατο κομμάτι μας.

(Μεταφρασμένο απόσπασμα από το βιβλίο της Elsa-Brita Titchenell «The Masks of Odin: Wisdom of the Ancient Norse»)