Κοσμογονία: Ζωή μέσα απ’ το θάνατο

“Αυτή ήταν πρώτη η εποχή που ο Ύμιρ πήρε ανάσα
Ούτ’ άμμος, ούτε θάλασσα ούτε και κύματα ήταν
Γης δεν υπήρχε χαμηλά μητ’ ουρανός ‘κει πάνω
Μόνο το χάος που ‘χασκε και χόρτο πουθενά”**

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Υπάρχει αναμφίβολα πολλή βία και αίμα στον κόσμο των αρχαίων Σκανδιναβών. Το γνωρίζουμε από την Ιστορία και δεν θα περιμέναμε η μυθολογία τους και συγκεκριμένα η Κοσμογονία τους να εμπεριέχει κάτι λιγότερο. Θα μπορούσαμε να αποδώσουμε αυτό το γεγονός στη τοπογραφία, στον τρόπο ζωής τους ή ακόμα και στα φυσικά φαινόμενα και τον καιρό, που πήραν τρομακτικές διαστάσεις στο μυαλό αυτών των πολιτισμών. Όπως θα δούμε όμως, δεν είναι έτσι. Υπάρχει κάτι που ενώνει τους ανθρώπους γεφυρώνοντας χρονικά και γεωγραφικά κενά – ας το ονομάσουμε – απλοϊκά – Συλλογική Μνήμη. Δεν είναι ώρα για μεγάλες εισαγωγές όμως. Ας απολαύσουμε τους μύθους και ας τους ξεζουμίσουμε μετά:

“Πίσω από το Χρόνο, τίποτα δεν υπήρχε παρά σκοτάδι και σιωπή – το Ginnungagap (το Χαίνον Κενό). Τα μήκη και τα πλάτη του ήταν ανυπολόγιστα και τα βάθη του ασύλληπτα. Εκεί στην αρχή γεννήθηκε ο Χρόνος. Εκεί δημιουργήθηκαν και οι δύο πρωταρχικοί κόσμοι.

Πρώτα δημιουργήθηκε στα βόρεια του Κενού το Νιφελχάιμ, ένας κόσμος απόλυτου σκότους και πάγου, με περιδινούμενες ομίχλες και νέφη. Στα νότια του Κενού, το Μουσπελσχάιμ, το φωτεινό λίκνο της Φωτιάς της Δημιουργίας.

Όταν οι πρώτες σπίθες από το Μουσπελσχάιμ έπεσαν πάνω στους ατμώδεις πάγους του Νιφελχάιμ, άρχισαν να σχηματίζονται γόνιμες σταγόνες υγρασίας.  Ήταν εκείνη τη στιγμή που η Ζωή ξεπήδησε. Οι σταγόνες έπεφταν όλο και πιο γρήγορα και μια άμορφη μάζα άρχισε να παίρνει μορφή. Έτσι, το πρώτο Ον γεννήθηκε – ένας γίγαντας από πηλό και το όνομά του ήταν ‘Υμιρ.

Στη συνέχεια, οι σταγόνες δημιούργησαν το δεύτερο πλάσμα, μια αγελάδα – την Αουντχούμλα. Ο Ύμιρ τρεφόταν από αυτό το πλάσμα, πίνοντας το γάλα της. Η αγελάδα βρήκε τη δική της τροφή πάνω στα βράχια του Νιφελχάιμ, γλείφοντας το στερεοποιημένο αλάτι από τους πάγους. Όσο έγλειφε όμως, άρχισε να σχηματίζεται στην επιφάνεια του πάγου ένα πρόσωπο, κι έπειτα ένα σώμα. Αυτός ήταν ο Μπούρι, ο πρόγονος των θεών, ένα ερμαφρόδιτο πλάσμα που γέννησε τον Μπορ κι αυτός με τη σειρά του τον Όντιν, το Βίλι και το Βε.

Με την πάροδο του χρόνου, οι γίγαντες αυξήθηκαν σε αριθμό όπως και οι θεοί και μεγάλος πόλεμος ξέσπασε μεταξύ τους. Οι βίαιες συμπλοκές τους τάραξαν συθέμελα τους Κόσμους και στο τέλος οι γιοι του Μπούρι επικράτησαν των γιγάντων. Μόλις ο Ύμιρ, ο προπάτορας των εχθρών τους ήταν πια νεκρός, οι θεοί έκαναν συμβούλιο και αποφάσισαν να δημιουργήσουν τους υπόλοιπους κόσμους.

Πήραν το σώμα του Ύμιρ και το διαμέλισαν ώστε να φτιάξουν τη Μέση Γη: από το αίμα του δημιούργησαν τους Ωκεανούς, τα ποτάμια και τις λίμνες. Από τους μύες και το δέρμα του έφτιαξαν τη Γη. Τα κόκκαλά του έγιναν βουνά και από τα δόντια και τα σαγόνια του οι βράχοι και οι πέτρες και η άμμος. Από τις τρίχες του έφτιαξαν τα δέντρα και όλα τα φυτά. Στήριξαν σε τέσσερις μεριές το κρανίο του και το σήκωσαν ψηλά κι έγινε ο ουράνιος θόλος. Τέλος, με μία ρευστή κίνηση που υποδήλωνε το θρίαμβό τους, έριξαν τα μυαλά του στον αέρα δημιουργώντας έτσι τα σύννεφα.”

Ας συνεχίσουμε με έναν άλλο μύθο, από πιο θερμά κλίματα και πιο βαθιά στο χρόνο. Παρακάτω είναι μία παραλλαγή από τις πολλές που μας έρχεται από βάθη αιώνων, από την Κεντρική Αμερική. Οι θεοί που συναντάμε σε αυτές τις κοσμογονίες, αλλά και στο συγκεκριμένο μύθο, είναι κοινοί για πολιτισμούς όπως οι Ολμέκοι, οι Τολτέκοι και εν τέλει οι Αζτέκοι. Γιατί αυτή η σύγκριση όμως? Ας δούμε το μύθο και το ερώτημα θα απαντηθεί μόνο του:

“Ο Quetzalcoatl, ο Φωτεινός, και ο Tezcatlipoca, ο Σκοτεινός, κοίταξαν κάτω από την υψηλή τους θέση στον ουρανό και είδαν μόνο νερό.

Μια γιγάντια θεά έπλεε στην επιφάνεια του νερού, τρώγοντας τα πάντα με τα πολλά της στόματα. Οι δύο θεοί είδαν πως ό,τι δημιουργούσαν το έτρωγε το τέρας. Ήξεραν ότι έπρεπε να τη σταματήσουν, κι έτσι μεταμορφώθηκαν σε δύο τεράστια ερπετά και κατέβηκαν πετώντας στην επιφάνεια του νερού. Ο ένας άρπαξε τη θεά από τα χέρια ενώ ο άλλος τυλίχτηκε στα πόδια της, και πριν καταφέρει να αντισταθεί, άρχισαν να τραβούν μέχρι που διαμελίστηκε.

Το κεφάλι της και οι ώμοι της έγιναν η Γη και το υπόλοιπο σώμα της ο Ουράνιος Θόλος. Οι υπόλοιποι θεοί θύμωσαν με αυτό που είχαν κάνει αυτοί οι δύο και για να εξιλεωθούν της επέτρεψαν να δώσει στους ανθρώπους όλα όσα είχαν ανάγκη για να ζήσουν. Έτσι, από τα μαλλιά της δημιούργησαν δέντρα και γρασίδι και λουλούδια. Σπηλιές και πηγές και πηγάδια από τα μάτια της, ποτάμια από το στόμα της, λόφους και πεδιάδες από τη μύτη της και τα βουνά από τους ώμους της.

Ακόμα η θεά δεν είχε εξευμενιστεί όμως. Οι άνθρωποι μπορούσαν να ακούσουν το θρήνο της μέσα στη νύχτα. Ήξεραν ότι διψάει για ανθρώπινο αίμα και ότι δεν θα τους έδινε τροφή από το χώμα αν δεν έπινε. Κι έτσι το δώρο της ανθρώπινης καρδιάς της χαρίστηκε. Αυτή που παρέχει τροφή στις ανθρώπινες ζωές, απαιτεί ανθρώπινες ζωές για δική της τροφή. Έτσι ήταν πάντα, και πάντα έτσι θα είναι.”

Οι αναλογίες μεταξύ των δύο μύθων ποικίλουν από διασκεδαστικές (στην επιφάνεια) έως τρομαχτικές (αν αναλογιστεί κανείς τους αιώνες και τα χιλιάδες χιλιόμετρα που χωρίζουν αυτούς τους πολιτισμούς). Για μια ακόμη φορά, ενωνόμαστε στο Μύθο, πέρα από φυλές, χρόνους και γεωγραφία.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Η Ζωή προέρχεται απ’ το Θάνατο

Το πρώτο από τα τρία εννοιολογικά θέματα που προκύπτουν από αυτούς τους μύθους – και στο μικροσκόπιο μπαίνει κυρίως ο σκανδιναβικός μύθος – είναι ότι η ζωή δεν προκύπτει στο κενό. Τίποτα δεν δημιουργείται από το τίποτα. Απαιτεί πάντα την καταστροφή αυτού που υπήρχε πριν. Η νέα ζωή τρέφεται από το θάνατο, μία αρχή η οποία εφαρμόζεται κάθε φορά που τρώμε, για παράδειγμα. Αυτό το συνεχόμενο δούναι-και-λαβείν, μία από τις βασικές αρχές της ζωής, κυριαρχεί το νορβηγικό μύθο της Δημιουργίας. Ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε ex nihilo, όπως για παράδειγμα στο Χριστιανικό μύθο. Αντ’ αυτού, για να δημιουργηθεί ο κόσμος, οι θεοί έπρεπε να σφάξουν πρώτα τον Ύμιρ, τον αντιπρόσωπο του αρχέγονου χάους, του οποίου η αδιαφοροποίητη κατάσταση είναι η μαγιά για την προοδευτική εκδήλωση όλης της Ζωής. Ως τέτοιος, ο Ύμιρ είναι μια προέκταση του ίδιου του Ginnungagap.

Κάθε φορά που έτρωγαν, καθάριζαν τη γη για να φτιάξουν οικισμούς ή πήγαιναν στον πόλεμο, οι Σκανδιναβοί αναθυμούνταν αυτό το μύθο των θεών που σκοτώνουν τον Ύμιρ, σαν το αρχέτυπο πάνω στο οποίο όλοι τους οι κόποι και οι ενέργειες καθρεφτίζονταν.

Σάρκα και Ύλη

Στον σύγχρονο κόσμο, βλέπουμε το φυσικό σύμπαν ως αποτελούμενο από αδρανή, ουσιαστικά μηχανική ύλη, μια οπτική που μπορεί να αναχθεί σε δύο πηγές. Η πρώτη, φυσικά, είναι ο μύθος της χριστιανικής δημιουργίας, όπου ο μονοθεϊστικός θεός φτιάχνει τον κόσμο ως ένα απλό τεχνούργημα, στο οποίο δεν εισέρχεται ποτέ η θεϊκή του ουσία (στον κόσμο, όχι στον άνθρωπο). Η δεύτερη πηγή είναι οι θεολογικές εικασίες του Αριστοτέλη, οι οποίες υποθέτουν ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε με τη συνύπαρξη δύο τελείως διαφορετικών αρχών: της ύλης (αδρανούς φυσικής ουσίας) και της μορφής (Θεός, στον οποίο ο Αριστοτέλης αναφερόταν ως “ακίνητο πρώτο κινούν”, ο οποίος σχηματίζει την ύλη αλλά δεν είναι ο ίδιος ποτέ διαμορφωμένος). Για τον Αριστοτέλη, το ακίνητο πρώτο κινούν του έδωσε μια μεγάλη «Πρωταρχική Αιτία» που του επέτρεψε να περιγράψει ένα μεγάλο μέρος του φυσικού κόσμου από την άποψη του γραμμικού, αιτιοκρατικού αιτίου και αιτιατού – πρόδρομος της δικής μας σύγχρονης αντίληψης περί των «φυσικών νόμων».

Αυτή η άποψη του φυσικού κόσμου ως αδρανούς και μη πνευματικού είναι μια μικρή σε ηλικία καινοτομία, αφού υπάρχει για περίπου 2500 χρόνια από τα 150.000 που υπάρχει το είδος Homo sapiens sapiens. Πριν αυτή η άποψη να πάρει εξέχουσα θέση – και πολύ καιρό μετά σε περιοχές όπου αυτή η άποψη δεν είχε ακόμη καθιερωθεί, όπως οι Σκανδιναβοί της εποχής των Βίκινγκ – η ανθρωπότητα είχε μια πολύ διαφορετική άποψη της φύσης και του φυσικού κόσμου. Η συντριπτική πλειοψηφία όλων των ανθρώπων που έχουν ζήσει ποτέ, είδε τον ορατό κόσμο ως την οργανική εκδήλωση του πνεύματος, με τη συνείδηση ​​και την πρόθεση ως εγγενείς ιδιότητες του κόσμου στο σύνολό του και όχι ως αποκλειστική κατοχή ενός οργάνου (του εγκεφάλου) ή ενός είδους (ανθρωπότητα). Αυτή η σχολή ονομάζεται ανιμισμός. (Η ίδια η λέξη “ύλη” στα αγγλικά “matter”προέρχεται από τη λατινική και ελληνική λέξη “μητέρα” και εμπεριέχει την αρχαϊκή – και, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικά όμορφη – άποψη ότι το έδαφος στο οποίο πηγαίνουμε όταν πεθαίνουμε είναι η μήτρα μιας θεάς, της “Μητέρας Γης.”)

Ο σκανδιναβικός μύθος της δημιουργίας δεν περιέχει μονοθεϊστικούς θεούς ή «ακίνητο πρώτο κινούν». Ακόμη και το Νιφελχάιμ και το Μουσπελχάιμ είναι σε μεγάλο βαθμό το προϊόν των αλληλεπιδράσεών τους με τους άλλους επτά από τους Εννέα Κόσμους, λόγω του γεγονότος ότι η τροχιά της νορβηγικής μυθολογίας είναι περισσότερο κυκλική παρά γραμμική. Αυτό σημαίνει ότι η δημιουργία του Κόσμου συμβαίνει μετά την καταστροφή του Κόσμου, κατά τη διάρκεια του Ράγκναροκ. Ο κύκλος επαναλαμβάνεται αιώνια, χωρίς αρχή ή τέλος. Κατά συνέπεια, στην εγχώρια κοσμοθεωρία των Σκανδιναβών και των άλλων γερμανικών λαών δεν υπάρχει θέση για έναν κόσμο αδρανή, άβουλο. Η αφήγηση της δημιουργίας τους το επιβεβαιώνει. Ο κόσμος διαμορφώνεται από τη ζεστή, αιμορραγική σάρκα του Ύμιρ και μετασχηματίζεται στη σάρκα των νέων ζωντανών όντων (όπως και τα ίδια μας τα σώματα, όταν επιστρέφουν στο έδαφος, δίνουν ζωή σε άλλα πλάσματα που τρέφονται).

Η Δημιουργία ως Συνεχόμενη και Συμμετοχική

Κατά την άποψη του Αριστοτέλη και των συγγραφέων της Γένεσης, η δημιουργία ήταν ένα γεγονός που συνέβη μόνο μία φορά, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο παρελθόν και τώρα πέρασε για πάντα. Επιτεύχθηκε από ένα μοναδικό Ον – τον Ελοχίμ, τον Ιεχωβά, τον Θεό, το «ακίνητο πρώτο κινούν» – ο οποίος δυνάμει αυτής της πράξης είναι η μόνη ύπαρξη στο σύμπαν που κατέχει οποιεσδήποτε κοσμογονικές δυνάμεις.

Ωστόσο, υπό την παγανιστική σκοπιά των Νορβηγών, η δημιουργία είναι συνεχής και συμμετοχική. Ο μύθος της νορβηγικής δημιουργίας μιλά μόνο για την αρχική διαμόρφωση του κόσμου. Ωστόσο, ο χαρακτήρας του κόσμου βρίσκεται πάντα σε διαδικασία αναδιαμόρφωσης. Όλοι οι κάτοικοι των Εννέα Κόσμων έχουν κάποιο ρόλο, κάποια λειτουργία σε αυτή τη διαδικασία, όσο μεγάλη ή μικρή κι αν είναι. Ακόμη και στην παραπάνω ιστορία, βλέπουμε ότι η «αρχική» διαμόρφωση του Κόσμου ήταν μια πράξη που συνέβαινε σταδιακά και επιτεύχθηκε από μια πολύ μεγάλη ποικιλία όντων που συνέχισαν τα κατορθώματα όσων υπήρξαν πριν από αυτούς. Όπως έγραψε ο διάσημος Αμερικανός φυσιοδίφης και συντηρητής John Muir, «παλιά ζήλευα τον πατέρα της φυλής μας, που κατοικούσε ανάμεσα στα νεοσύστατα λιβάδια και φυτά της Εδέμ. Όμως δεν τον ζηλεύω πια, γιατί έχω ανακαλύψει ότι κι εγώ κατοικώ στην αυγή της δημιουργίας».

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Τι μπορούμε άραγε να φέρουμε πίσω μαζί μας στον “πραγματικό” κόσμο από όλα αυτά? Μία αναλογία περικλείει όλα τα παραπάνω: η ίδια η γέννα. Η βία και ο πόνος και το αίμα είναι άρρηκτα μέρη της διαδικασίας του τοκετού. Ταυτόχρονα όμως ή μάλλον μέσα από όλα αυτά ξεπηδάει το ίδιο το μυστήριο της Ζωής. Κάθε βίαιο γεγονός, κάθε επώδυνο συναίσθημα, κάθε δύσκολη φάση της ζωής εμπερικλείει το εν δυνάμει επόμενο εξελικτικό μας στάδιο. Αρκεί να υπομείνουμε γνωρίζοντας ότι παρακάτω μας περιμένει νέα ζωή, νέες ιδέες, νέες εμπειρίες, νέοι κόσμοι. Χρειάζεται μόνο να μετουσιώσουμε το “παλιό” υλικό σε καινούργιο. Άλλωστε, όπως πάνω έτσι και κάτω…

**Voluspa, st. 9-12, σε μετάφραση της αρθρογράφου από τα αγγλικά.