Η αγαπημένη λιχουδιά του… Άη Βασίλη!

Όσοι είναι εξοικειωμένοι με τις δυτικές παραδόσεις, θα σκεφτούν ότι η λιχουδιά που αναφέρω είναι το γάλα με τα μπισκότα που αφήνουν τα παιδιά για κέρασμα στον Άη Βασίλη, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Όμως, η – κάπως προδοτική – εικόνα παραπάνω παραπέμπει σε κάτι άλλο, πιο ζουμερό και απείρως πιο ενδιαφέρον. Τι σχέση μπορεί να έχει ο γελαστός Παππούς της καρδιάς μας με τα μανιταράκια όμως, πέρα από την προφανή επιλογή χρωμάτων που είναι ίδια και στους δύο? Αν ξηλώσουμε το νήμα κάμποσων χριστουγεννιάτικων και πρωτοχρονιάτικων παραδόσεων, θα βρεθούμε μακριά, σε παγωμένες στέπες και σε κόσμους των πνευμάτων. Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά τους πρωταγωνιστές αυτής της ιστορίας…

 Το Μανιτάρι: Το μανιτάρι που μας ενδιαφέρει εδώ λέγεται Amanita Muscaria ή Αμανίτης ο Μυγοκτόνος ελληνιστί και είναι η πιο αναγνωρίσιμη μορφή του μύκητα, με το κόκκινο καπελάκι του διάστικτο με άσπρες κηλίδες. Ονομάστηκε μυγοκτόνος – κατά μία ερμηνεία – επειδή παλιά έφτιαχναν σκόνη από το μανιτάρι, την οποία έριχναν πάνω στο γάλα για να σκοτώνει τις μύγες. Η Amanita είναι ψυχοτροπική, προκαλεί διαφοροποιημένη κατάσταση συνείδησης, οράματα, ευφορία, κύματα ενέργειας και διαστρεβλώνει τη χωροχρονική αίσθηση. Είναι ταυτόχρονα και άκρως τοξική, γι’ αυτό και υφίσταται συνήθως επεξεργασία πριν την κατανάλωση για να μετριαστούν οι άσχημες παρενέργειες. Απαντάται στο βόρειο ημισφαίριο και φυτρώνει στις ρίζες αειθαλών δέντρων όπως πεύκα, έλατα, σημύδες κ.λπ., δημιουργώντας συμβιωτικούς δεσμούς με αυτά. Η σύνδεση του μανιταριού αυτού με φυλές της Σιβηρίας αλλά και της Βόρειας Ευρώπης είναι γνωστή και – όπως θα δούμε στη συνέχεια – ζωτικής σημασίας.

 Ο Σαμάνος: Έχουμε θίξει σε παλιότερα άρθρα τη σημασία του σαμάνου στις φυλές και στις κοινότητες. Η παρουσία του είναι παγκόσμια και η λειτουργία του μέσα στην κοινότητα εκτείνεται από θεραπευτής έως μάντης και μάγος-μύστης. Ο σαμάνος επικοινωνεί με τον κόσμο των πνευμάτων, φέρνοντας πίσω στους ανθρώπους γνώση, θεραπεία αλλά και ματιές στο μέλλον. Είναι συνήθης πρακτική των σαμάνων ανά τον κόσμο η χρήση ψυχότροπων ως πύλη εισόδου στους κόσμους πέρα απ’ αυτόν εδώ (αν και υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες σαμάνων που λένε ότι από ένα σημείο και μετά δεν χρειάζονται τη βοήθεια των ενθεογόνων για να ταξιδέψουν – έχουν κατακτήσει πλέον αυτή τη δύναμη). Πιο συγκεκριμένα, θα ταξιδέψουμε ως τις παγωμένες στέπες της Σιβηρίας και τις ιθαγενείς φυλές που ζουν εκεί, εδώ και χιλιάδες χρόνια, ως νομάδες, κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες και βοσκοί (Evenki, Tungusic tribes). Όσο πιο κοντά στον Αρκτικό κύκλο πηγαίνουμε, οι χειμώνες γίνονται πιο βίαιοι και οι νύχτες – πολύ – πιο μεγάλες. Οι άνθρωποι στρέφονται στον πνευματικό τους καθοδηγητή και εν μέσω αυτού ζητούν τη βοήθεια των θεών της φύσης για να επιβιώσουν σε αυτό το άγριο τοπίο. Ο σαμάνος κάθεται και παρατηρεί γύρω του τα πάντα με προσοχή μέχρι που βλέπει έναν…

Τάρανδο: Ο τάρανδος είναι κεντρικός στην κουλτούρα των φυλών που εξετάζουμε. Όπως και ο βίσωνας για τους Ινδιάνους της Αμερικής, ο τάρανδος είναι το ζώο που παρέχει σε αυτούς τους ανθρώπους τα πάντα για να επιβιώσουν: κρέας και γάλα, ρουχισμό, υλικά για να φτιάξουν σπίτια, εργαλεία από τα κέρατα και τα κόκαλα, μεταφορικά μέσα καθώς και πολιτισμική και θρησκευτική έμπνευση. Οι τάρανδοι είναι οι πρώτοι που ανακάλυψαν τη βρώσιμη ιδιότητα του μανιταριού, παρουσιάζοντας κι αυτοί συμπτώματα μέθης. Κι έτσι, ο σαμάνος που παρατηρεί, βλέπει έναν τάρανδο που φέρεται αλλοπρόσαλλα, δεν έχει ισορροπία και χοροπηδάει εδώ κι εκεί. Κάπως έτσι, ο τάρανδος οδήγησε το σαμάνο στο μανιτάρι. Και οι διαδικασίες είχαν ως εξής…

Η Διαδικασία: Ο σαμάνος ή η σαμάνα μάζευε τα μανιτάρια από τις ρίζες των δέντρων και τα ακουμπούσε πάνω στα κλαδιά για να στεγνώσουν. Έπειτα, τα έβαζε σε ένα μεγάλο σάκο και ξεκινούσε να πάει σε όλα τα σπίτια της κοινότητας για να μοιράσει τα μανιτάρια
(υπάρχουν κάποιες παραλλαγές που λένε πως μόνο τα πιο πλούσια ή εξέχοντα μέλη της κοινότητας γεύονταν αυτή τη λιχουδιά). Έμπαινε σε κάθε σπίτι (σπίτι είναι συμβατικός όρος, διότι μιλάμε για κυκλικές δερμάτινες σκηνές που ονομάζονται yurt) από την τρύπα που λειτουργούσε σαν πόρτα αλλά και για να βγαίνει έξω ο καπνός της εστίας, έδινε στους ανθρώπους τα μανιτάρια, τα οποία εκείνοι, έβαζαν μέσα σε σακουλάκια ή σε κάλτσες και τα άπλωναν μπροστά στο τζάκι για να τα αποξηράνουν. Με αυτό τον τρόπο, οι τοξικές ιδιότητες του μανιταριού ελαχιστοποιούνταν. Η βρώση του μανιταριού, ειδικά σε μικρές δοσολογίες έδινε στους ανθρώπους τη δύναμη να καταπολεμήσουν την έλλειψη βιταμίνης D κατά τους σκοτεινούς, χειμωνιάτικους μήνες, αλλά και την κατάθλιψη και την έλλειψη ενέργειας που οφείλονται επίσης στην εποχική συναισθηματική διαταραχή (S.A.D.) – και φυσικά είναι πολύ πιθανή η χρήση του για καθαρά ψυχαγωγικούς σκοπούς.

Ας κάνουμε όμως τη σύνδεση..

Σε όλο το κείμενο ως τώρα, σίγουρα εντοπίσατε πολλές πρακτικές που κάτι σας θυμίζουν. Ας αρχίσουμε από το μάζεμα των μανιταριών. Για το απαίδευτο μάτι του ανθρώπου της στέπας, το μανιτάρι φυτρώνει χωρίς διαδικασία γονιμοποίησης στη ρίζα του δέντρου – για εκείνον πρόκειται για μια παρθενογένεση (όπως η γέννηση του Χριστού ας πούμε). Κόβει τα μανιτάρια και τα τοποθετεί πάνω στα κλαδιά του δέντρου. Έχουμε λοιπόν ένα αειθαλές δέντρο, για παράδειγμα ένα έλατο, που πάνω στα κλαδιά του έχει μικρά, στρογγυλά, κόκκινα μανιτάρια. Έχουμε αναφερθεί στο συμβολισμό του Χριστουγεννιάτικου δέντρου εδώ, κι εδώ έχουμε ένα νέο πλαίσιο, μια άλλη οπτική του στολισμένου δέντρου, που θυμίζει αυτά που έχουμε στα σαλόνια μας, τέτοιες μέρες.

Στη συνέχεια, ο σαμάνος περνάει από σπίτι σε σπίτι, αφήνοντας το “δωράκι” του στις οικογένειες, μπαίνοντας από μια τρύπα, όπως θα λέγαμε καμινάδα (υπάρχει και μια παραλλαγή εδώ που λέει ότι έμπαινε από την καμινάδα καθώς οι πόρτες των οικημάτων ήταν ως πάνω καλυμμένες με χιόνι). Πέρα όμως από την πρακτική πλευρά της διαδικασίας, υπάρχει κι άλλος ένας ενδιαφέρον συμβολισμός εδώ. Ο σαμάνος τρώει το μανιτάρι, βγαίνει από το σώμα του και ταξιδεύει στους Ανώτερους Κόσμους ή φεύγει από το σώμα του ώστε να επιτρέψει σε κάποιο πνεύμα να τον κυριεύσει και να μιλήσει μέσω αυτού. Το πνεύμα του φεύγει από το σώμα του, από το χώρο (μέσω της καμινάδας), αναζητώντας τη γνώση κι επιστρέφει ξανά (με τον ίδιο τρόπο), φέρνοντας μαζί του τα μηνύματα των θεών, τα δώρα τους στους ανθρώπους.

Είναι σαφής και αρκετά καθαρή ως τώρα η σύνδεση με τον δικό μας, το γνωστό Αη Βασίλη ή τον Άγιο Νικόλαο των δυτικών (Saint Niclaus-Santa Claus). Αλλά υπάρχουν και κάποια σημεία λίγο πιο θολά. Οι ιπτάμενοι τάρανδοι για παράδειγμα, όπου μπορούμε να διακρίνουμε τρεις επεξηγήσεις. Η πρώτη είναι πως υπό την επήρεια του ψυχεδελικού, η αίσθηση που έχουμε της πραγματικότητας αλλάζει άρδην και σε μια παραισθησιογόνα κατάσταση φυσικά και οι τάρανδοι που σέρνουν ένα έλκηθρο δεν υπόκεινται στους νόμους της βαρύτητας. Η δεύτερη είναι μια μεγαλοποιημένη εικόνα ενός τάρανδου που “τριπάρει”, ο οποίος μπορεί να χοροπηδάει ή να τρέχει “σα να πετάει”. Και μια τρίτη, πιο συμβολική εξήγηση είναι πως ο τάρανδος οδήγησε τον άνθρωπο στο μανιτάρι, οδηγώντας το έλκηθρό του πάνω από αυτό τον κόσμο, επιτρέποντάς του να πετάξει με τη συνείδησή του σε κόσμους αιθερικούς, πνευματικούς, ανώτερους.

Μια τελευταία διευκρίνιση είναι αν οι σαμάνοι φορούσαν ρούχα που παρέπεμπαν στο μανιτάρι ή στον Άη Βασίλη. Δεν υπάρχει καταγεγραμμένη μαρτυρία πως οι σαμάνοι ντύνονταν αποκλειστικά με ερυθρόλευκα, αλλά όπως φαίνεται και στη φωτογραφία σίγουρα ήταν μία στιλιστική επιλογή, αν και όχι ίσως η μοναδική. Τέλος, ο Τέρενς Μακέννα δίνει εδώ μια πολύ συμπυκνωμένη και όμορφη περίληψη όλων των παραπάνω.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Δε χρειάζεται να αναλύσουμε πώς χριστιανικοί άγιοι ήρθαν και “κάθισαν” επάνω σε αυτές τις αρχαίες πρακτικές και παραδόσεις. Ολόκληρη η χριστιανική ιστορία βρίθει από παρόμοια παραδείγματα, όπου τελετές και έθιμα παγανιστικών και άλλων μεγάλων εορτών – σε ισημερίες, ηλιοστάσια και σεληνιακό κύκλο – μεταμφιέστηκαν σε χριστιανικές, για τον πιο αποτελεσματικό προσηλυτισμό των φυλών, ένα ομαλότερο πέρασμα στη νέα θρησκεία. Είναι όμως χρήσιμο να γνωρίζουμε από που προήλθαν όλα αυτά τα έθιμα που με ευλάβεια τηρούμε κάθε χρόνο, σε διάφορες περιστάσεις, ώστε να ανοίξουμε λίγο τους ορίζοντές μας μέσα από τη γνώση που απλόχερα μας προσφέρεται πια σήμερα. Να γνωρίζουμε, να θυμόμαστε και να τιμάμε τις προγονικές αυτές μνήμες γιατί εκεί θα βρούμε καθοδήγηση και φως.

Καλή Χρονιά, Δημιουργική, Έντονη και Δυνατή!