Πρωτοχρονιά: ένα πέρασμα στο χώρο και το χρόνο

Δεν υπάρχει τίποτα νέο στους εορτασμούς του Νέου Έτους. Στην πραγματικότητα, οι εορτασμοί που σηματοδοτούν την έναρξη του νέου ημερολογίου, υπάρχουν εδώ και χιλιάδες χρόνια. Κάποιες γιορτές ήταν απλά μια ευκαιρία για ποτό, φαγητό και κέφι, ενώ πολλές άλλες ήταν συνυφασμένες με γεωργικά, γεωλογικά ή αστρονομικά γεγονότα.

Akitu – Βαβυλώνα

Η παλαιότερη καταγεγραμμένη γιορτή της Πρωτοχρονιάς μας πηγαίνει περίπου 4000 χρόνια πίσω, στην αρχαία Βαβυλωνία, και είναι βαθιά συνδεδεμένη με τη θρησκεία και τη μυθολογία. Για τους Βαβυλώνιους της αρχαίας Μεσοποταμίας, η πρώτη Νέα Σελήνη μετά την εαρινή ισημερία —τη μέρα του Μάρτη όπου η μέρα και η νύχτα έχουν ακριβώς την ίδια διάρκεια — σηματοδοτούσε την έναρξη μιας νέας χρονιάς καθώς και την αναγέννηση του φυσικού κόσμου. Αυτή την αναγέννηση τιμούσαν με μια μαζική θρησκευτική γιορτή που λεγόταν Akitu (η ονομασία προέρχεται από τη λέξη που είχαν οι Σουμέριοι για το κριθάρι, το οποίο μάζευαν την άνοιξη), η οποία συμπεριλάμβανε ένα διαφορετικό τελετουργικό για κάθε μία από τις 11 ημέρες που κρατούσε. Κατά το Akitu, οι άνθρωποι παρέλαυναν στους δρόμους των πόλεων με αγάλματα των θεών και έκαναν τελετουργικές αναπαραστάσεις της νίκης των θεών ενάντια στις δυνάμεις του χάους. Κατα τη διάρκεια αυτών των εορτασμών, οι Βαβυλώνιοι πίστευαν ότι ο κόσμος εξαγνίζεται συμβολικά και ξαναδημιουργείται από τους θεούς, σαν προετοιμασία για τη νέα χρονιά και την επιστροφή της άνοιξης.

Ταυτόχρονα με τη νέα χρονιά, με το Akitu γιορταζόταν και η μυθική νίκη του βαβυλώνιου θεού του ουρανού Marduk ενάντια στη δαιμονική θαλάσσια θεότητα Tiamat και εξυπηρετούσε έναν πολύ σημαντικό πολιτικό σκοπό: τότε ήταν που στεφόταν ένας νέος βασιλιάς ή που επικυρωνόταν και ανανεωνόταν η θεϊκή εντολή και κυριαρχία του υπάρχοντος κυβερνήτη. Ένα πολύ ενδιαφέρον μέρος αυτής της διαδικασίας περιλάμβανε ένα είδος τελετουργικού εξευτελισμού που έπρεπε να υποστεί ο Βαβυλώνιος Άρχοντας. Αυτή η παράξενη παράδοση όριζε πως ο βασιλιάς πρέπει να σταθεί μπροστά στο άγαλμα του θεού Marduk, χωρίς τα βασιλικά του εμβλήματα, οπού εκεί θα πρέπει να τον χτυπήσουν και να τον σύρουν από τα αυτιά του, με σκοπό να τον κάνουν να κλάψει. Αν χύνονταν τα βασιλικά δάκρυα, ήταν σημάδι ότι ο Marduk είχε ικανοποιηθεί και είχε συμβολικά ανανεώσει την κυριαρχία του βασιλιά.

Wep-Renpet – Αρχαία Αίγυπτος

Η αρχαία αιγυπτιακή κουλτούρα ήταν στενά δεμένη με τον ποταμό Νείλο και το νέο έτος το σηματοδοτούσαν οι ετήσιες πλημμύρες του. Η αιγυπτιακή νέα χρονιά ξεκινούσε όταν ο Σείριος – το πιο φωτεινό αστέρι στο νυχτερινό ουρανό – γινόταν πρώτη φορά ορατός μετά από 70 ημέρες απουσίας. Αυτό το φαινόμενο, τυπικά λάμβανε χώρα στα μέσα Ιουλίου, ακριβώς πριν την ετήσια πλημμύρα του Νείλου, η οποία εξασφάλιζε τη γονιμότητα των γεωργικών εκτάσεων γύρω από τον ποταμό, για την επόμενη χρονιά. Οι Αιγύπτιοι τιμούσαν αυτή τη νέα αρχή με μια γιορτή που λεγόταν Wep-Renpet και σημαίνει “το άνοιγμα του έτους”. Η Πρωτοχρονιά ήταν μια περίοδος αναζωογόνησης και αναγέννησης και γιορταζόταν με γλέντια και ειδικά θρησκευτικά τελετουργικά.

Πρόσφατες ανακαλύψεις το Ναό της Mut έδειξαν ότι κατά τη βασιλεία της Hatshepsut, τον πρώτο μήνα του αιγυπτιακού έτους λάμβανε χώρα η “Γιορτή του Μεθυσιού”. Αυτό το μαζικό γλέντι συνδεόταν με το μύθο της Sekhmet, μιας θεάς του πολέμου, η οποία σχεδίαζε να εξοντώσει όλη την ανθρωπότητα, μέχρι που ο θεός του ήλιου Ra την ξεγέλασε ώστε να πιει μέχρι να μείνει αναίσθητη. Προς τιμήν αυτής της σωτηρίας του ανθρώπινου γένους, οι Αιγύπτιοι γιόρταζαν με μουσική, σεξ, όργια και ατελείωτες ποσότητες μπύρας.

Nowruz – Η Περσική Πρωτοχρονιά

Η Περσική Νέα Χρονιά ή αλλιώς Nowruz, είναι ένα ανοιξιάτικο φεστιβάλ 13 ημερών που έρχεται από την αρχαιότητα, αν και πολλές από τις παραδόσεις που σχετίζονται μ’ αυτό συνεχίζονται μέχρι και σήμερα στο Ιράν και άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής και της Ασίας. Η γιορτή γίνεται περίπου την περίοδο της εαρινής ισημερίας το Μάρτη και εικάζεται ότι έχει τις απαρχές της στη θρησκεία του Ζωροαστρισμού. Επίσημες καταγραφές του Nowruz δεν έχουν βρεθεί πριν από το 2ο αιώνα π. Χ., αν και οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι η γιορτή έχει τις ρίζες της στον 6ο αιώνα π.Χ.. Αντίθετα με άλλες εορταστικές παραδόσεις της Περσίας, το Nowruz εξακολούθησε να λαμβάνει χώρα ως μια πολύ σημαντική γιορτή ακόμα και μετά την κατάκτηση της Περσίας από το Μέγα Αλέξανδρο το 333 π.Χ., αλλά και μετά την άνοδο της Ισλαμικής κυριαρχίας τον 7ο αιώνα μ.Χ..

Οι αρχαίες παραδόσεις του Nowruz επικεντρώνονταν στην αναγέννηση που συνοδεύει τον ερχομό της άνοιξης. Τα έθιμα περιλάμβαναν γλέντια, την ανταλλαγή δώρων μεταξύ των μελών της οικογένειας και των γειτόνων, το άναμμα εορταστικών πυρών, το βάψιμο αυγών και το ράντισμα με νερό, που συμβόλιζε τη δημιουργία. Το Nowruz εξελίχθηκε σημαντικά με το πέρασμα του χρόνου, αλλά πολλά από τα αρχαία έθιμα – ειδικά οι εορταστικές φωτιές και το βάψιμο των αυγών – παραμένουν έως σήμερα αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης γιορτής, στην οποία συμμετέχουν περίπου 300 εκατομύρια άνθρωποι κάθε χρόνο.

Η Κινέζικη Πρωτοχρονιά και το αιμοσταγές τέρας

Μία από τις πιο παλιές παραδόσεις που γιορτάζεται έως σήμερα είναι η κινέζικη πρωτοχρονιά, η οποία πιστεύεται ότι έχει τις ρίζες της 3000 χρόνια πριν, κατά τη Δυναστεία των Shang. Η γιορτή ξεκίνησε ως τρόπος εορτασμού της εκκίνησης της ανοιξιάτικης περιόδου του φυτέματος, όμως αργότερα συνδέθηκε με τη μυθολογία και τους θρύλους. Σύμφωνα με μία εκδοχή, υπήρχε κάποτε ένα αιμοσταγές πλάσμα που λεγόταν Nian – τώρα η λέξη σημαίνει “έτος” στα κινέζικα – που τρομοκρατούσε τους χωρικούς.

Το Nian είχε σώμα ταύρου και κεφάλι λιονταριού και ο μύθος λέει ότι ήταν ένα πολύ άγριο θηρίο που ζούσε στα βουνά και κυνηγούσε για να επιβιώσει. Προς το τέλος του χειμώνα, όταν δεν υπήρχε τροφή, το Nian ερχόταν την πρώτη μέρα του χρόνου στα χωριά για να φάει τα ζώα, τη σοδειά και ακόμα και τους ίδιους τους χωρικούς, με μια ιδιαίτερη προτίμηση στα παιδιά. Για να προστατευτούν, οι κάτοικοι έβαζαν φαγητό έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους, στο ξεκίνημα κάθε χρόνου. Πίστευαν ότι εφόσον το Nian έτρωγε το φαγητό δε θα συνέχιζε τις επιθέσεις στους ανθρώπους.

Οι κάτοικοι λοιπόν ζούσαν όλο το χειμώνα υπο καθεστώς τρόμου, όμως με το πέρασμα του χρόνου έμαθαν οτι το Nian φοβόταν τρία πράγματα: το κόκκινο χρώμα, τη φωτιά και το θόρυβο. Έτσι, όταν πλησίαζε η πρωτοχρονιά, κρεμούσαν κόκκινα φαναράκια και κορδέλες στα παράθυρα και τις πόρτες τους. Επίσης, χρησιμοποιούσαν κροτίδες και πυροτεχνήματα για να τρομάξουν το Nian. Από τότε, το Nian δεν ήρθε ποτέ ξανά στο χωριό. Σύμφωνα με το μύθο το Nian τελικά αιχμαλωτίστηκε από τον Hongjun Laozu, έναν αρχαίο Ταοϊστή μοναχό, ο οποίος το έκανε υποζύγιό του.

Μετά την αιχμαλωσία του Nian, οργανώθηκε ένα μεγάλο γλέντι και το τελετουργικό του διωγμού του άρχισε να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο έκτοτε. Έτσι, από γενιά σε γενιά, έφτασε μέχρι το σήμερα, οπού η πρωτοχρονιά γιορτάζεται με πυροτεχνήματα, πολύ θόρυβο και το κόκκινο χρώμα να κυριαρχεί στη διακόσμηση. Οι εορτασμοί περιλαμβάνουν φαγητό, οικογενειακές μαζώξεις, “τυχερά χρήματα” (συνήθως σε έναν κόκκινο φάκελο) και πολλά άλλα κόκκινα πράγματα για καλή τύχη.

Εφόσον η κινέζικη πρωτοχρονιά βασίζεται στο σεληνιακό ημερολόγιο που έχει τις ρίζες του στη δεύτερη χιλιετία π. Χ., η γιορτή πέφτει συνήθως στα τέλη του Γενάρη με αρχές Φλεβάρη, στη δεύτερη Νέα Σελήνη μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Κάθε χρόνος σχετίζεται και με ένα ζωδιακό ζώο της κινεζικής αστρολογίας.

Enqutatash – Αιθιοπία

Η αιθιοπική πρωτοχρονιά ονομάζεται Enqutatash και γιορτάζεται στις 11 ή στις 12 του Σεπτέμβρη. Στην Αιθιοπία χρησιμοποιούν το δικό τους αρχαίο ημερολόγιο που λέγεται Ημερολόγιο Ge’ez. Η ημερομηνία του Enqutatash σηματοδοτεί το τέλος περίπου τριών μηνών βαριάς βροχόπτωσης. Οι μαργαρίτες ανθίζουν παντού στα βουνά και οι αγροί έχουν ένα φωτεινό κίτρινο χρώμα. Είναι μια περίοδος που οι μεγάλοι ευλογούν τους νέους και οι νέοι έχουν ελπίδες για νέες προσδοκίες. Έχει επίσης συνδεθεί παραδοσιακά με την επιστροφή της Βασίλισσας της Sheba στην Αιθιοπία μετά την επίσκεψή της στο Βασιλιά Σολομώντα στην Ιερουσαλήμ, περίπου το 980 π.Χ.. Το Enqutatash είναι μια γιορτή για όλους τους ανθρώπους της χώρας ανεξάρτητα από θρησκεία και φυλή. Μεγάλα γλέντια οργανώνονται, που ξεκινούν την παραμονή με το κάψιμο του Χριστουγεννιάτικου δέντρου, φτιαγμένου από κλαδιά, μπροστά από τα σπίτια.

Η Γιορτή του Ιανού στην Αρχαία Ρώμη

Η ρωμαϊκή νέα χρονιά αρχικά συνέπεφτε με το χειμερινό ηλιοστάσιο. Το πρώτο ρωμαϊκό ημερολόγιο αποτελούνταν από 10 μήνες και 304 ημέρες, με κάθε νέα χρονιά να αρχίζει με το χειμερινό ηλιοστάσιο. Σύμφωνα με την παράδοση, το ημερολόγιο δημιουργήθηκε από τον ιδρυτή της Ρώμης, Ρωμύλο, τον όγδοο αιώνα π.Χ.. Όμως, με το πέρασμα των αιώνων, το ημερολόγιο “ξε-συγχρονίστηκε” με τον ήλιο, και το 46 π.Χ. ο αυτοκράτορας Ιούλιος Καίσαρας αποφάσισε να λύσει το πρόβλημα με το να συμβουλευτεί τους πιο εξέχοντες αστρονόμους και μαθηματικούς της εποχής. Εισήγαγε το Ιουλιανό ημερολόγιο, ένα ηλιακό ημερολόγιο, που μοιάζει πολύ με το Γρηγοριανό που χρησιμοποιείται από την πλειονότητα των χωρών του πλανήτη σήμερα.

Μέρος των μεταρρυθμίσεων του Καίσαρα ήταν ότι καθιέρωσε την πρώτη Ιανουαρίου ως την πρώτη μέρα του χρόνου, εν μέρει για να τιμήσει το θεό του οποίου το όνομα είχε δοθεί στο μήνα: τον Ιανό, το ρωμαϊκό θεό της αλλαγής και των ξεκινημάτων, του οποίου τα δύο πρόσωπα του επέτρεπαν να κοιτάζει πίσω στο παρελθόν και μπροστά στο μέλλον. Αυτή η ιδέα έγινε κεντρική στη μετάβαση από τον ένα χρόνο στον άλλο.

Οι ρωμαίοι γιόρταζαν την 1η του Ιανουαρίου με το να προσφέρουν θυσίες στο θεό Ιανό, με την ελπίδα να κερδίσουν λίγη καλή τύχη τον επόμενο χρόνο, να διακοσμούν τα σπίτια τους με κλαδιά δάφνης και συμμετέχοντας σε έντονα γλέντια. Αυτή ήταν η μέρα που έθετε το πλαίσιο για τους επόμενους δώδεκα μήνες και ήταν κοινό έθιμο ανάμεσα σε φίλους και γείτονες να ανταλλάσσουν ευχές και δώρα με σύκα και μέλι.

Οι στόχοι για τη Νέα Χρονιά 

Οι στόχοι της Νέας Χρονιάς είναι μια παράδοση που απαντάται κυρίως στη Δύση, αλλά υπάρχει σε όλο τον κόσμο, κατά την οποία δίνουμε μια υπόσχεση την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ώστε να δεσμευτούμε για συγκεκριμένες αλλαγές και αυτο-βελτιώσεις μέσα στο χρόνο που έρχεται.  Πιστεύεται ότι ήταν οι Βαβυλώνιοι οι πρώτοι που καθιέρωσαν τους στόχους της νέας χρονιάς περίπου 4000 χρόνια πριν.

Οι αρχαίοι βαβυλώνιοι έδιναν υποσχέσεις στους θεούς τους κατά την έναρξη του νέου έτους, στα μέσα Μαρτίου, όπως ότι θα πλήρωναν τα χρέη τους και θα επέστρεφαν ό,τι είχαν δανειστεί. Οι Βαβυλώνιοι όμως είχαν μεγαλύτερο κίνητρο να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους και να εκπληρώσουν τους στόχους τους από ότι εμείς σήμερα. Για αυτούς, το να κρατήσουν την υπόσχεσή τους σήμαινε ότι οι θεοί θα τους έδιναν τη θεία χάρη τους κατά τη διάρκεια του έτους ενώ αν αποτύγχαναν θα την έχαναν, πέφτοντας σε δυσμένεια.

Αυτό το έθιμο μεταφέρθηκε στη ρωμαϊκή εποχή, με τους ανθρώπους να προσφέρουν υποσχέσεις καλής συμπεριφοράς στο θεό Ιανό.

Στους Μεσαιωνικούς χρόνους, οι ιππότες έδιναν τον “όρκο του παγωνιού” (les voeux du paon) στο τέλος του χρόνου για να ανανεώσουν τη δέσμευσή τους στον κώδικα ιπποσύνης, ενώ οι πρώτοι Χριστιανοί πίστευαν ότι την πρώτη μέρα του χρόνου έπρεπε να την περάσουν σε βαθιά περισυλλογή για τα λάθη του παρελθόντος και να θέσουν αποφασιστικά στόχους για να καλυτερέψουν τον εαυτό τους τη νέα χρονιά.

Υπάρχουν κι άλλοι θρησκευτικοί παραλληλισμοί με αυτή την παράδοση. Κατά την Ιουδαϊκή πρωτοχρονιά, το Rosh Hashanah, ο καθένας πρέπει να αναλογιστεί τα λάθη και τις κακές του πράξεις μέσα στο χρόνο που πέρασε και να ζητήσει και να δώσει συγχώρεση.

Η κεντρική ιδέα, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική πίστη, είναι ο αυτοκριτικός απολογισμός σε ετήσια βάση. Σήμερα, το μόνο που έχει ουσιαστικά αλλάξει (για τους περισσότερους τουλάχιστον) είναι ότι αντί να κάνουμε υποσχέσεις σε θεούς, τις κάνουμε στον εαυτό μας. Και εφόσον εμείς δεν μπορούμε να επιφέρουμε τη θεϊκή οργή και τιμωρία σε εμάς τους ίδιους σε περίπτωση που δεν εκπληρώσουμε τους στόχους μας, δεν είναι καθόλου παράξενο που πολύ συντομα ξεχνάμε ή παραστρατούμε από την αποφασιστικότητα αυτών των πρώτων ημερών του νέου έτους. Τίποτα όμως δεν μας εμποδίζει να πάμε μπροστά αυτή την παράδοση, πηγαίνοντας πίσω, θέτοντας τους στόχους μας όπως οι αρχαίοι, με πίστη και υπομονή και δύναμη, χωρίς να αφήνουμε την καθημερινότητα και τις αναποδιές να μας στρέψουν από το στόχο ή να αναχαιτίσουν την αποφασιστικότητά μας.

Καλή Χρονιά!