Η φασματική γοητεία του Μονόκερου

Η μυθολογία μας έχει γεννήσει ένα πανίσχυρο πλάσμα, ένα άγριο θηρίο που είναι ένας απρόβλεπτος, θανάσιμος εχθρός και συνάμα ένα ευγενικό και αθώο πνεύμα. Ο μονόκερως, ένα πλάσμα με μορφή αλόγου και ένα ενιαίο, σπειροειδές κέρατο στο μέτωπό του έχει γίνει ένα από τα πιο δημοφιλή και διαχρονικά μυθολογικά πλάσματα. Όπως οι 
δράκοι, είναι μοναδικές, θρυλικές φιγούρες με ένα παρουσιαστικό άμεσα αναγνωρίσιμο σε όλο τον κόσμο. Οι μύθοι και οι θρύλοι που τον περιβάλλουν φθάνουν πίσω σε αρχαίες εποχές.

Κάποτε όμως, ο μονόκερως δεν ήταν το υπέροχο πλάσμα που γνωρίζουμε σήμερα. Οι περιγραφές από διάφορους αρχαίους συγγραφείς στα βιβλία της φυσικής ιστορίας μας μιλούν για κτηνώδη, τετράποδα θηρία με ένα επικίνδυνο κέρατο και παράξενες δυνάμεις.

Ιστορίες ταξιδιωτών και θαυμαστές αναφορές

Οι αρχικές αναφορές για το πλάσμα αυτό δεν ήταν μυθικά ή θρησκευτικά (συμβολικά) δημιουργήματα, αλλά αντίθετα βρέθηκαν σε αρχαία κείμενα φυσικής ιστορίας από Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς. Ιστορικοί, φυσικοί επιστήμονες και θεραπευτές πίστευαν ότι ο Μονόκερως ήταν ένα πραγματικό ζώο που ζούσε στην – ως επί το πλείστον ανεξερεύνητη και μυστηριώδη – αρχαία Ινδία, μία πεποίθηση βασισμένη σε αναφορές ταξιδιωτών που είχαν επισκεφθεί την περιοχή.

Ο ιστορικός Κτησίας έγραψε για πρώτη φορά τον 5ο αιώνα στο βιβλίο του Ινδικά, ότι οι μονόκεροι ήταν άγρια ​​γαϊδούρια ή όναγροι (ὄνος + ἄγριος) – μικρά ιπποειδή ζώα που υπάρχουν ακόμα και σήμερα. Υποστήριζε ότι ήταν λευκά, κόκκινα ή μαύρα και είχαν ένα κέρατο περίπου 70 εκατοστά.

Δεν είναι απίθανο πολλοί άλλοι συγγραφείς να άντλησαν πληροφορίες από τον Κτησία –παίρνοντας τις περιγραφές του ως πραγματικά γεγονότα– και να πρόσθεσαν στη συνέχεια επιπλέον λεπτομέρειες.  Ο Αριστοτέλης έγραψε για ένα μονόκερο ζώο που ονομάζεται όρυξ ( στην πραγματικότητα ένα είδος αντιλόπης με δύο κέρατα) και για τον «ινδικό ημίονο». Ομοίως, ο Στράβωνας καταγραφεί ότι υπήρχαν μονόκερα άλογα στην περιοχή του Καυκάσου.

Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει επίσης το όρυξ, καθώς κι ένα «ινδικό βόδι», περιγράφοντάς τα ως μονοκέρατα κτήνη. Γράφει για «ένα πολύ άγριο ζώο που ονομάζεται Μονόκερως, που έχει το κεφάλι ελαφιού, τα πόδια ελέφαντα και την ουρά κάπρου, ενώ το υπόλοιπο σώμα είναι σαν αλόγου. Έχει ένα βαθύ, θορυβώδες μούγκρισμα, κι ένα ενιαίο μαύρο κέρατο, το οποίο προεξέχει δύο πήχεις (90 εκατοστά) σε μήκος από την μέση του μετώπου του.»

Τώρα πλέον έχει υπερισχύσει η άποψη ότι αυτές οι περιγραφές πιθανόν αφορούσαν τους ρινόκερους, όμως αναφορές γι’ αυτά τα παράξενα και θαυμαστά πλάσματα είναι εξαπλωμένες σε όλες τις ηπείρους αλλά και μέσα στους αιώνες, αναφορές που μεταμορφώνονται και αλλάζουν καλειδοσκοπικά σε διάφορες πεποιθήσεις και ιστορίες.

Ένας έμπορος από την Αλεξάνδρεια του 6^ου αιώνα, ο Κοσμάς ο Ινδικοπλεύστης, έγραψε έργα πάνω στην κοσμογραφία (χαρτογράφηση των γενικών χαρακτηριστικών του κόσμου ή του σύμπαντος) μετά την επιστροφή του από ένα ταξίδι στην Ινδία. Περιέγραψε πως είδε μορφές χάλκινων μονόκερων να διακοσμούν το παλάτι του βασιλιά της Αιθιοπίας. Όπως αναφέρει, «είναι αδύνατο να πιαστεί αυτό το άγριο θηρίο ζωντανό. Όλη η δύναμή του βρίσκεται στο κέρας του. Όταν βρίσκεται καταδιωκόμενο και σε κίνδυνο αιχμαλωσίας, ρίχνεται από ένα γκρεμό και γυρίζει τόσο επιδέξια κατά την πτώση, που λαμβάνει όλους τους κραδασμούς πάνω στο κέρας του, διαφεύγοντας έτσι τον κίνδυνο σώο και αβλαβές.»

Αρχαίες σφραγίδες από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού φαίνεται να επιβεβαιώνουν αυτές τις θεάσεις, καθώς απεικονίζουν μονοκέρατα ζώα. Αυτές οι σφραγίδες πιστεύεται ότι ήταν ένα σημάδι υψηλής κοινωνικής θέσης. Δείχνουν άραγε ένα μονόκερο ή το προφίλ ενός ταύρου;

Η εβραϊκή βίβλος μας αναφέρει σε πολλά σημεία ένα ζώο που ονομάζεται re’em, το οποίο ταυτοποιήθηκε λανθασμένα και μεταφράστηκε ως «μονόκερως», παρόλο που η εβραϊκή λέξη στην πραγματικότητα αναφέρεται στα άγρια βουβάλια, προγόνους των σημερινών οικόσιτων βοοειδών. Ο μονόκερως αργότερα ενσωματώθηκε στη μετάφραση της βίβλου του βασιλιά James ως προστάτης και ζώο-σύμβολο της αθωότητας του Χριστού.

Το πλάσμα της αρχαίας Ανατολικής Παράδοσης

 Σε μια ανεξάρτητη μυθολογική πορεία στην Ανατολή, ήταν καθιερωμένα τα κερασφόρα θηρία του μύθου, όπως το Qilin. Αυτό το μυθικό πλάσμα από την Κίνα πλέον συχνά ταυτίζεται με το μονόκερο, αν και διαφέρουν σε αρκετά σημεία. Οι πρώτες αναφορές σε οπληφόρα και κερασφόρα ζώα μας έρχονται από τον 5^οαιώνα π.Χ., συγκεκριμένα από την ιστορία Zuo zhuan του Zuo Qiuming. Αρχικά, μας μιλάει για ένα θηρίο που περιβάλλεται από φωτιά ή που καλύπτεται από φολίδες, με κέρατα ελαφιού και μερικές φορές μορφή τίγρη. Στη συνέχεια η περιγραφή του Qilin αλλάζει κι αυτό πια μοιάζει με ένα πιο παθητικό πλάσμα που θυμίζει καμηλοπάρδαλη – μετά από τα ταξίδια του ταξιδευτή Zheng He στην Ανατολική Αφρική και την εμπειρία του με την πανίδα εκεί. Ακόμη και σήμερα η λέξη Qilin σημαίνει καμηλοπάρδαλη (όχι μονόκερως) στα Ιαπωνικά και τα Κορεάτικα.

Μέχρι το Μεσαίωνα, οι λανθασμένες μεταφράσεις των βιβλικών αναφορών και οι αρχαίες πηγές είχαν εμπνεύσει έναν ολόκληρο κατάλογο μυθικής γνώσης σχετικά με το μονόκερο. Ιστορίες και θρύλοι μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά και συμπεριλήφθηκαν στη λαογραφία, τη θρησκευτική τέχνη καθώς και σε εικονογραφημένες συλλογές πραγματικών ή μυθικών ζώων της αρχαίας φυσικής ιστορίας (bestiaries).

Το πανίσχυρο μαγικό τέρας του Μύθου και της Θρησκείας

 Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή λαογραφία, ο μονόκερως ήταν ένα άλογο ή κατσίκι με την ουρά λιονταριού και δίχηλες οπλές (ή μερικές φορές μαλακά πόδια και τα γένια του τράγου). Ήταν ένα πλάσμα των άγριων δασών με εχθρική φύση που υπερασπιζόταν άγρια την ελευθερία του, δαγκώνοντας, κλωτσώντας με τις οπλές, ξεκοιλιάζοντας με το κέρατό του. Ωστόσο, ήταν τόσο γρήγορο που κανένας κυνηγός δεν μπορούσε να το πιάσει. Ήταν τόσο αιθέριο και φευγαλέο που του αποδόθηκαν μυθικά χαρακτηριστικά, όπως εκπληκτική μακροζωία ή ακόμα και αθανασία, σε ορισμένες εκδοχές της ιστορίας.

Ο μονόκερως συνδέθηκε με τη βασιλεία και το εραλδικό σύστημα, και ακόμη και σήμερα είναι το εθνικό ζώο της Σκωτίας. Ο θρύλος μας εξιστορεί πως ο μονόκερως ήταν θανάσιμος εχθρός με το λιοντάρι κι αν ποτέ συναντηθούν θα εμπλακούν σε μάχη μέχρι θανάτου. Αυτό το θέμα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως αλληγορία για τις πολιτικές μάχες της μετέπειτα ιστορίας. Τόσο το λιοντάρι όσο και ο μονόκερως χρησίμευσαν ως εραλδικά σύμβολα που εμφανίζονται σε πολλά εμβλήματα, και που συμβολίζουν βασιλική θέση, αθωότητα, τόλμη, υπερηφάνεια, ευφυΐα, αρρενωπότητα και θεραπεία, ακόμα και την αθανασία.

Η σύνδεση του μονόκερου με νεαρές γυναίκες πιστευόταν ότι είναι δύναμη αλλά και αδυναμία ταυτόχρονα. Ένα νεαρό, αγνό (παρθένο) κορίτσι θα μπορούσε να προσελκύσει και να δαμάσει τον άγριο μονόκερο με την αθωότητά της ή τουλάχιστον έτσι λέει ο μύθος. Αυτό θα έδινε την ευκαιρία στους κυνηγούς να αιχμαλωτίσουν το θηρίο, ενώ εκείνο θα παρέμενε κάτω από την επιρροή της παρθένας κόρης. Ο διάσημος πολυμαθής, καλλιτέχνης και εφευρέτης Leonardo da Vinci έγραψε σε ένα από τα ημερολόγιά του:

“Ο μονόκερως, μέσα από την ασυγκράτητη φύση του, χωρίς να ξέρει πώς να ελέγξει τον εαυτό του, εξαιτίας της αγάπης που τρέφει για τις όμορφες κόρες, ξεχνά την αγριότητα και την αδάμαστη φύση του. Και βάζοντας στην άκρη κάθε φόβο, θα περπατήσει μέχρι την όμορφη δέσποινα που κάθεται και θα πέσει για ύπνο στην ποδιά της. Έτσι μόνο, οι κυνηγοί θα καταφέρουν να τον αιχμαλωτίσουν.”

Οι βιβλικές αναφορές του μονόκερου τον παρουσιάζουν ως έναν ισχυρό πολεμιστή και προστάτη, εχθρό των λιονταριών, αρρενωπό, θεραπευτή και σύμβολο του Ιησού για τους Χριστιανούς εκείνης της περιόδου. Θεωρήθηκε ότι η σχέση μεταξύ της αγνής Παναγίας και του Ιησού απεικονίζεται μέσω των νεαρών κοριτσιών και των μονόκερων. Η Παρθένος συχνά απεικονίζεται στις διάφορες μορφές τέχνης με το κεφάλι ενός μονόκερου στην αγκαλιά της.

Το κέρατο του μονόκερου, ένα σύμβολο της αγνότητας, που ονομάστηκε «alicorn» (είναι η λατινική ονομασία για το κέρας του μονόκερου, χωρίς αντίστοιχη ελληνική), και όπως αναφέρεται σε αλχημιστικά κείμενα είχε τη δύναμη να καθαρίσει δηλητηριασμένο νερό και να θεραπεύσει αρρώστους. Ήταν τόσο δελεαστική ήταν αυτή η υποτιθέμενη ικανότητα ίασης, που κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης το πολύ σπάνιο και ιδιαίτερα ακριβοαλεσμένο κέρας μονόκερου ή ο χαυλιόδοντας του ναρβάλ (Monodon monoceros, η μονόκερη φάλαινα) πωλούταν μόνο σε αρρώστους που είχαν την αγοραστική ικανότητα να το προμηθευτούν.

Ο Θρόνος της Δανίας λέγεται ότι είναι φτιαγμένος από «κέρατα μονόκερου», αλλά στην πραγματικότητα είναι φτιαγμένος από πολλούς χαυλιόδοντες ναρβάλ. Το ναρβάλ χρησιμοποιήθηκε για να δημιουργηθούν πολλά και σημαντικά έργα τέχνης, όπως τελετουργικά κύπελλα, καθώς η φήμη ότι εξουδετέρωνε δηλητήρια ήταν ευρέως διαδεδομένη.

Γνωστός σε όλο τον κόσμο

 Αμέτρητες ιστορίες των μονόκερων και παρόμοιων θηρίων, έχουν εμφανιστεί ανά τον κόσμο από την αρχαιότητα.

Το αρχαίο κινεζικό Qilin θεωρούταν καλός οιωνός, καθώς έφερνε ευημερία, προστασία, επιτυχία και μακροζωία. Λεγόταν πως έκανε την εμφάνισή του λίγο πριν την επικείμενη γέννηση ή θάνατο ενός μεγάλου ηγέτη. Αφού τελικά συνδέθηκε με την καμηλοπάρδαλη, υιοθέτησε το χαρακτηριστικό της χορτοφαγίας και μια ειρηνική, ήσυχη φύση. Λεγόταν ότι μπορούσε να περπατήσει στο γρασίδι χωρίς να αφήσει ίχνη και η φωνή του ακουγόταν σαν ήχος από καμπάνες. Το Kirin της ιαπωνικής και της κορεάτικης λαογραφίας είναι στενά συνδεδεμένο με το Qilin.

Όπως και ο μονόκερως, η Al-mi’raj ήταν ένα κίτρινο, κερασφόρο κουνέλι, από την ισλαμική ποίηση του 13ου αιώνα. Το μυθικό, “αθώο” λαγουδάκι είχε ένα στριφτό, μαύρο κέρατο γύρω στα 30 εκατοστά στο κέντρο του μετώπου του. Σύμφωνα με το μύθο, ήταν ένα πονηρό, άγριο θηρίο, ένα σκληρό αρπακτικό με τεράστια όρεξη, που έσφαζε ζώα και ανθρώπους με το κοφτερό του κέρατο, καταβροχθίζοντας τους εύκολα. Παραδοσιακά, λέγεται ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν φυλαχτά φτιαγμένα από μάγισσες για να κρατήσουν μακριά τον επικίνδυνο δολοφόνο.

Η ρωσική λαογραφία έχει τη δική της εκδοχή της για το μονόκερο, που ονομάζεται Indrik. Ο μύθος μας λέει πως το Indrik ήταν ο βασιλιάς όλων των ζώων και ζούσε μόνο του στο Ιερό Βουνό. Αυτός ο γιγάντιος ταύρος είχε το κεφάλι αλόγου και τα ελαφρά, δυνατά πόδια του ελαφιού. Είχε ένα τεράστιο κέρατο στη μύτη του σαν του ρινόκερου. Η ιστορία του ρωσικού Indrik ενέπνευσε το όνομα Indricotherium, ενός  πολύ πραγματικού πλάσματος, που πλέον έχει εκλείψει, το οποίο ήταν το μεγαλύτερο γήινο θηλαστικό που περπάτησε ποτέ στον πλανήτη (34-23 εκατομμύρια χρόνια πριν).

Το κέρας του Camahueto – από τη μυθολογία των Ινδιάνων Chilote (νότια Χιλή) – πιστεύεται ότι θεραπεύει την ανδρική ανικανότητα όταν αναμιγνύεται σε ένα φίλτρο από μηλίτη και θαλασσινό νερό. Το Camahueto είναι ένα μικρό μοσχάρι ή ταύρος με ένα μόνο κέρατο που προεξέχει από το μέτωπο του. Πίστευαν ότι το φίλτρο βοηθούσε να αποκατασταθεί η ζωτικότητα των ηλικιωμένων ανδρών, κάνοντάς τους να αισθάνονται παντοδύναμοι.

Το Shadhavar της Μικράς Ασίας (Ανατολία) αναφέρεται στα μεσαιωνικά μουσουλμανικά γραπτά ζωολογίας. Το θηρίο αυτό είχε ένα κέρατο με 42 κοίλα κλαδιά. Αυτές οι διακλαδώσεις δημιουργούσαν έναν υπέροχο ήχο όταν ο άνεμος περνούσε από μέσα τους. Τα κέρατα μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν σαν φλάουτο και ήταν τόσο πολύτιμα που δωρίζονταν μόνο σε βασιλιάδες. Ο θρύλος λέει ότι όταν τα κέρατα παίζονταν από το ένα άκρο έβγαζαν μια πολύ χαρούμενη μελωδία, αλλά από το άλλο άκρο η μουσική ήταν τόσο πένθιμη που όσοι την άκουγαν ξεσπούσαν αθέλητα σε κλάματα.

Τόσα τα ονόματα, κι αμέτρητες οι περιγραφές του, τι είναι όμως ο Μονόκερως? Ένα πλάσμα που για αρχή πατάει σε δύο κόσμους: στο δικό μας αυτόν που ονομάζουμε πραγματικό και σε έναν άλλο, αθέατο κόσμο, εκεί που η μαγεία ευδοκιμεί. Ζει στο φασματικό του κόσμο και μπαίνει στο δικό μας για χάρη της θηλυκής νεότητας, της φευγαλέας εκείνης ομορφιάς του κοριτσιού που δεν είναι πια παιδί αλλά ούτε και γυναίκα. Σ’ εκείνο το μεταίχμιο, ο Μονόκερως παίρνει τη μορφή αλόγου και γίνεται πραγματικός – έξοχο σύμβολο της ανδρικής νεανικής φύσης, που κατ’ αντιστοιχία, δεν έχει φτάσει ακόμα στην πλήρη ανάπτυξή της, υπερασπίζοντας από τη μία άγρια την ελευθερία του, αλλά πολύ αγνά και χωρίς αντίληψη υπακούει στη ζωική του φύση, που τον καλεί κοντά σ’ αυτό το πλάσμα, με το οποίο ταυτίζεται και απ’ το οποίο αθέλητα μαγνητίζεται.

Οι περισσότεροι μύθοι και θρύλοι συμφωνούν με το ένα και μοναδικό, σπειροειδές κέρατο που πάντα φυτρώνει στο μέτωπό του. Έχουμε λοιπόν ένα ζώο – ή ένα κολάζ από ζώα – της γης, μια όμορφη (τις περισσότερες φορές) απεικόνιση της φυσικής ζωής ή της ζωικής μας φύσης, με ένα κέρας όμως που δείχνει προς τον ουρανό, μια ενέργεια που ξεκινάει από τη γη και – σπείρα τη σπείρα – κινείται προς τα πάνω, θυμίζοντας με τη φιδογυριστή αυτή κίνηση την kundalini των ανατολικών διδαχών. Και τι άλλο μπορεί να είναι το κέρας, παρά η αιώνια φωτιά που καίει στην ανθρώπινη ψυχή για το ανώτερο, το θείο? Τι άλλο μπορεί να είναι οι σπείρες παρά οι κύκλοι που διαγράφει το γένος μας – από την ιστορία μας ως τη συλλογική μας συνείδηση – αλλάζοντας επίπεδο στο τέλος κάθε κύκλου? Φέρνοντάς μας ολοένα και πιο κοντά στην κατανόηση της μαγικής, άπιαστης φύσης του Μονόκερου και όλων των φίλων του.

Μπορεί να μην είναι τίποτε από όλα αυτά. Μπορεί απλώς να είναι ένα σύμβολο της διακαούς επιθυμίας μας να δούμε κάτι σ’ αυτή τη γη που να είναι ολότελα, ολοφάνερα και πραγματικά μαγικό. Και ένα τελευταίο κέρασμα από το Μύθο: αν δείτε ποτέ σας Μονόκερο και κρατήσετε το μυστικό του, τότε θα σας επισκεφτεί ξανά μέχρι να τελειώσει η βάρδια σας σ’ αυτόν εδώ τον κόσμο..

‘Well, now that we have seen each other,’ said the Unicorn, ‘if you’ll believe in me, I’ll believe in you. Is that a bargain?’

‘Yes, if you like,’ said Alice.

Through the Looking Glass

*Loreena McKennit – The Last Unicorn