Χίλιες και μία ευχές

Γιατί βρίσκουμε τόσο μεγάλη γοητεία στα τζίνι; Τι αντιπροσωπεύουν για μας; Είναι ένα πνευματικό ον, το οποίο μπορεί να βάλει το χέρι του βαθιά μέσα στο άγνωστο και να τραβήξει από κει πράγματα που ποτέ δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε; Μήπως μας οδηγεί η ιδέα ενός ονειρικού πλάσματος – φτιαγμένου από «άκαπνη φωτιά»*, που κρύβεται σε ένα λυχνάρι και περιμένει να το βρούμε – στο να αγγίξουμε ένα μέρος του κόσμου που αλλιώς θα δεν μπορούσαμε ποτέ να δούμε; Ή μήπως είναι απλά ένα πλάσμα που θα κάνει ό,τι το προστάξουμε, αλλά με μια δόση πονηριάς και κατεργάρικη διάθεση;

Η ανθρώπινη φύση πολύ σπάνια περιορίζεται στο εδώ-και-τώρα. Αργά ή γρήγορα, όλοι έχουμε όνειρα και επιθυμίες και κάνουμε τολμηρά σχέδια για ένα καλύτερο μέλλον. Συχνά ονειρευόμαστε έναν κόσμο όπου όλα είναι δυνατό να πραγματοποιηθούν, ιδίως σε πολύ πρώιμη ηλικία, όταν πρωτο-ακούμε την ιστορία του λυχναριού με το τζίνι, οπού η κατοχή του μαγικού αντικειμένου μπορεί να εκπληρώσει όλες μας τις επιθυμίες. Οι μαγικές μορφές που παίρνει το τζίνι και η δύναμή του να πραγματοποιεί, γεμίζουν τη φαντασία μας με όλων των ειδών ιδέες και εικόνες για έναν κόσμο άπειρων δυνατοτήτων.

Το τζίνι είναι ένα πλάσμα τεράστιας δύναμης, η οποία συχνά χρησιμοποιείται με διάφορους τρόπους. Μερικές φορές κακόβουλα, κάποιες άλλες καλοπροαίρετα, ακόμη και εντελώς διαβολικά. Ήταν από τις πρώτες μορφές ζωής και κατοικούσαν στη γη χιλιετίες πριν από τον άνθρωπο. Σύμφωνα με τη μυθολογία, τα πλάσματα αυτά έχουν τη δύναμη των αγγέλων αλλά τα κυβερνούν οι ίδιοι νόμοι που κυβερνούν και τους ανθρώπους: έχουν ελεύθερη βούληση και στο τέλος θα κριθούν κι αυτά ανάλογα με τις επιλογές τους.

Αν και είναι ισχυρό, το τζίνι κρύβεται στις γωνιές του κόσμου, σε λυχνάρια και μπουκάλια και δαχτυλίδια, και μόνο οι άξιοι και αυτοί που κατέχουν πραγματικά τη φλόγα της αναζήτησης μπορούν να το βρουν. Η λέξη jinnī (πλ. jinn), στην πραγματικότητα, προέρχεται από την αραβική ρίζα J-n-n, που έχει την έννοια «κάτι κρυμμένο» ή «κάτι καλυμμένο». Ένα μεγάλο μέρος της γοητείας του είναι ότι πρέπει να βρεθεί, καθώς είναι κρυμμένο στα πιο συνηθισμένα αλλά και απίθανα μέρη, και ότι όποιος το βρει θα ανταμειφθεί πλουσιοπάροχα ή θα πέσει στη φωτιά του ανάλογα με τη διάθεση του στοιχειού τη στιγμή της απελευθέρωσής του. Το τζίνι λοιπόν ενσαρκώνει σε ένα στοιχειακό σώμα και την καταστροφική αλλά και τη δημιουργική θεϊκή δύναμη.

Η μυθολογία μας λέει ότι έχουν πολλά διαφορετικά χρώματα και μπορούν να αλλάζουν τη μορφή τους (από ανθρώπους σε ζώα σε καπνό ή και απλά αόρατα), συνήθως κατά βούληση. Ένα σύννεφο καπνού περιβάλλει συνήθως το σώμα τους, στις πιο κινηματογραφικές περιγραφές τους. Στις φλέβες τους κυλάει φωτιά αντί για αίμα και τα μάτια τους έχουν κάθετες ίριδες, όπως τα ερπετά ή τα αιλουροειδή. Ζουν στο αόρατο πεδίο (στον κόσμο που στην αραβική παράδοση ονομάζεται Jinnistan) αλλά και ανάμεσα μας και μπορούν να πετάξουν ψηλά στους ουρανούς, οπού ακουν τις φωνές των αγγέλων. Βλέπουμε το τζίνι λοιπόν να αιωρείται ανάμεσα στο αγνό θεϊκό στοιχείο και στον υλικό, ανθρώπινο κόσμο, προσφέροντας υπο συνθήκες μια σύνδεση όχι τόσο με καθεαυτό το θεϊκο αλλά με τις δυνάμεις που βρίσκονται πέρα από τον ορίζοντα των ανθρώπινων δυνατοτήτων.

Μια θεωρία είναι ότι οι ρόλοι που παίζει ένα τζίνι φαίνεται να ταιριάζουν περισσότερο με μια θηλυκή μορφή σε σχέση με μια ανδρική. Η αιθερικότητα και το μυστήριο είναι δύσκολο να υποστηριχθούν από έναν αρσενικό χαρακτήρα, που μπορεί να είναι πιο τραχύς και επιθετικός, όπως είναι και η ανάγκη να πραγματοποιούν επιθυμίες, με μια δόση χαριτωμένης πονηριάς πάντα. Το γυναικείο ιδεώδες της εξυπνάδας, της γοητείας και των επιθυμιών τείνει να ταιριάζει καλύτερα. Αυτά δεν είναι χαρακτηριστικά που κυριαρχούν στο ανδρικό αρχέτυπο. Όπως και να’ χει, ο μύθος λέει πως υπάρχουν και τα δυο φύλα και μάλιστα τα θηλυκά τζίνι είναι τα μόνα που μπορούν να ζευγαρώσουν με τους ανθρώπους, ενώ τα αρσενικά όχι.

Η παλαιότερη γνωστή αναφορά για τα jinn προέρχεται από ένα πολύ παλιό πετρογλυφικό, το κείμενο του οποίου αναφέρει την ιστορία ενός ανθρώπου που καθώς κειτόταν ετοιμοθάνατος, καταράστηκε το έδαφος πάνω στο οποίο έζησε. Με την κατάρα του, το έδαφος άνοιξε και ξεχύθηκε φωτιά και μια πηγή μαγείας που περιγράφεται ως Ποτάμι Φωτός. Όταν ξύπνησε, ανακάλυψε ότι το σώμα του είχε πάρει μια αιθερική, αλλά ακόμα φυσική μορφή. Η ιστορία συνεχίζει με τον άνθρωπο να ανακαλύπτει την τεράστια δύναμη που είχε πλέον στη διάθεσή του, την οποία σύντομα χρησιμοποίησε ενάντια στον κόσμο. Ένας σοφός, αφού συμβουλεύτηκε το Θεό, κατάφερε να τον σταματήσει χρησιμοποιώντας ένα ξόρκι, μια κατάρα που τον έδεσε μέσα σε μια πέτρα για όλη την αιωνιότητα. Σύμφωνα με την κατάρα, ήταν αιχμάλωτος στην πέτρα και αναγκασμένος να υπακούσει οποιονδήποτε ευχόταν κάτι πάνω της.

Ο συμβολισμός του μαγικού αντικειμένου στο οποίο είναι δεμένο το τζίνι – κυρίαρχα το διάσημο λυχνάρι – είναι πολύ παλιός και βαθιά ριζωμένος στις πιο προσωπικές φιλοδοξίες του ανθρώπου. Ακόμη και στην ιστορία που έκανε γνωστό το μύθο, αυτή του Αλαντίν από τις δημοφιλείς Χίλιες και μία νύχτες, το μαγικό λυχνάρι φέρει πάνω του τα ίχνη από το πέρασμα των αιώνων, υποδεικνύοντας ότι η προέλευσή του έχει πια χαθεί στο σκοτάδι του χρόνου. Η κατάρα που ακολουθεί το τζίνι υπαγορεύει ότι μπορεί να δοθεί εντολή μόνο από τον κάτοχο του λυχναριού, ότι μόνο αυτός ή αυτή έχει πραγματική εξουσία πάνω σ’ αυτό το πανίσχυρο πλάσμα. Και αυτό εμπεριέχει το μήνυμα ότι οι επιθυμίες που πραγματοποιούνται με μαγικό τρόπο, σίγουρα δεν είναι για τους απλούς, αμύητους ανθρώπους. Ο κάτοχος θα πρέπει να “τρίψει” το λυχνάρι και είναι αυτή ακριβώς η συμβολική τριβή που θα του επιτρέψει να συνδεθεί με την κοσμική πηγή ενέργειας και να αντλήσει από κει γνώση, δύναμη και ό,τι άλλο συνεπάγεται η φράση “your wish is my command”.

Αξίζει εδώ να αναφερθεί πως στην αρχική έκδοση της ιστορίας του Αλαντίν, δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των ευχών – οι τρεις ευχές είναι εξευρωπαϊσμένη προσαρμογή, χριστιανική κατά πάσα πιθανότητα, αφού οι περιορισμοί είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της διδασκαλίας και υπηρετεί ως μια υπενθύμιση της πιο απλοϊκής ερμηνείας του παραμυθιού που είναι το να προσέχεις τι εύχεσαι.

Στο σύγχρονο κόσμο μας, το μαγικό λυχνάρι με το τζίνι μπορεί να πάρει τις πιο απροσδόκητες μορφές, καθώς μπορούμε να δανείσουμε αλληγορικά αυτό το όνομα σε οποιαδήποτε κατάσταση ή πρόσωπο που μπορεί να επηρεάσει την πραγματοποίηση των ονείρων μας. Το να αποφύγει κανείς την απογοήτευση μπορεί να είναι πραγματικά δύσκολο όταν δει τις ελπίδες του να συνθλίβονται από ένα «κακό τζίνι» που θα εκπληρώσει τις ευχές του με κακόβουλη διαστροφή.

Αυτός ο μύθος που συχνά χρησιμοποιείται ως διδακτικό παραμύθι για μικρά παιδιά δεν είναι χωρίς νόημα ή εντελώς ανώδυνο για τους ενήλικες. Χωρίς να χάσει τη μαγεία της η ιστορία, η αλληγορία του Τζίνι μπορεί εύκολα να μεταγραφεί και να ερμηνεύθει σύμφωνα με τους κανόνες της σύγχρονης ζωής. Εξάλλου όλη η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης έχει αποτυπωθεί με τον καλύτερο τρόπο στα συμβολικά αυτά παραμύθια. Ποιός ξέρει? Ίσως μια μέρα συνειδητοποιήσουμε ότι κι εμείς οι ίδιοι είμαστε το τζίνι της ιστορίας για κάποιον εκεί έξω, ότι έχουμε τη δύναμη να δημιουργήσουμε κόσμους ή να καταστρέψουμε όνειρα και τότε θα πρέπει να επιλέξουμε σοφά πώς θα χρησιμοποιήσουμε αυτή τη δύναμη που έχουμε μέσα μας.

*Στο Κοράνι αναφέρεται ότι ο Θεός “έπλασε τους αγγέλους από φως, τους ανθρώπους από λάσπη και πηλό και τα Djinn από φωτιά χωρίς καπνό”.